Asertywność — jak mówić "nie" bez poczucia winy

Asertywność to wyrażanie własnego zdania i potrzeb z poszanowaniem drugiej strony. Leży dokładnie pomiędzy uległością ("dobrze, zrobię") a agresją ("sam sobie zrób"). Nie jest cechą charakteru — to zestaw konkretnych formuł, których można się nauczyć.

Za każdym "tak" wbrew sobie zwykle stoi jedno z trzech przekonań: że odmowa zniszczy relację, że wypadnie się na egoistę, albo że trzeba mieć "wystarczająco dobry powód". Wszystkie trzy są fałszywe — ale działają automatycznie.

1. Podziękuj lub doceń. "Dzięki, że o mnie pomyślałeś." 2. Odmów wprost. "Nie dam rady tego wziąć." 3. Nie tłumacz się nadmiernie. Jedno zdanie uzasadnienia, maksymalnie. Długie tłumaczenie to zaproszenie do negocjacji. 4. Opcjonalnie zaproponuj alternatywę. "Mogę za to podesłać kontakt do kogoś."

Całość: "Dzięki, że o mnie pomyślałeś. Nie dam rady tego wziąć w tym tygodniu. Mogę podesłać kontakt do kogoś, kto to ogarnie."

Nadmiar zadań w pracy: "Mogę wziąć to zadanie, jeśli przesuniemy termin projektu X. Które z nich jest ważniejsze?" Prośba o pożyczkę: "Nie pożyczam pieniędzy, to moja zasada. Nie ma to związku z tobą." Nieproszona rada: "Dziękuję, przemyślę to." Nagłe zaproszenie: "Nie w tym tygodniu. Odezwę się, jak będę miał przestrzeń." Prośba o darmową pracę: "Robię takie rzeczy komercyjnie. Mogę przesłać wycenę."

Gdy druga strona naciska, powtarzasz swoją odpowiedź spokojnie i niemal identycznie, bez dodawania nowych argumentów. Każdy nowy argument daje materiał do podważenia. Powtórzenie — nie.

— Weź to zadanie. — Nie dam rady w tym tygodniu. — Ale to tylko godzinka. — Rozumiem, nie dam rady w tym tygodniu. — Nikt inny tego nie zrobi. — Rozumiem, nie dam rady w tym tygodniu.

Zwykle wystarczają trzy powtórzenia.

Zamiast "zawsze mi przerywasz" (atak, prowokuje obronę) — "przerywasz mi i tracę wątek; chcę dokończyć myśl". Opisujesz zachowanie i swój stan, nie oceniasz osoby.

Ono i tak się pojawi przez pierwsze tygodnie — to normalny efekt zmiany nawyku, nie sygnał, że zrobiłeś źle. Nie cofaj decyzji pod jego wpływem. Po kilkunastu powtórzeniach słabnie.

W relacjach z przemocą psychiczną lub fizyczną techniki asertywne bywają nieskuteczne i czasem niebezpieczne. To sytuacja wymagająca wsparcia — psychologa, ośrodka pomocy lub, w razie zagrożenia, odpowiednich służb.